Ënc & lies

La promoziun dl lingaz y dla cultura ladina é tl zënter dles ativités de tröpes istituziuns y assoziaziuns. Chiló ciafarëise na panoramica cörta.

Museum Ladin - Döes sëntes, tröpes particolarités

Grafica decorativa

Museum Ladin "Ciastel de Tor"

Tl Museum Ladin "Ciastel de Tor" vëgnel mostré sö momënc particolars da inlaota y d' aldedaincö di Ladins dles Dolomites; al vëgn fat löm sön i influsc che i avenimënc suraregionai á albü tla vita de chësta popolaziun y nosc edl vëgn condüt sön la corelaziun danter formes de contrada y manires de vire. Tl cör de nostes munts virel i Ladins dles Dolomites, plü de 30.000 porsones, che á n'identité caraterisada da dui elemënc de gran importanza: so lingaz particolar, che vá zoruch al latin vulgar, y lapró la contrada da munt dër singolara, amesa les Alpes dl süd. Ma por mirit dles condiziuns particolares de chësta contrada da munt á chësc lingaz - le plü vedl dla regiun - strënt ite danter le raiun de lingaz y cultura talian y todësch - podü se mantigní vi cina al dedaincö.

Museum Ladin "Ursus ladinicus"

Le Museum Ladin Ursus ladinicus é gnü daurí dl 2011 a San Ciascian tla Val Badia y é dediché ala laurs dl ander y ala geologia dles Dolomites. L'esposiziun, metüda fora sön trёi alzades, nes lascia odёi la storia y l'ambiёnt dla laurs di andri, che viô dan da 40.000 agn. Al vёgn mostré osc originai, dёnz y crёpes de na sort de laurs nöia, a chёra che al ti é gnü dé l’inom de Ursus ladinicus. Implü pón odёi istalaziuns video, n schelet de laurs di andri y na reproduziun de n "Ursus ladinicus che dorm". Na seziun a pert é dedicada ala nasciüda dles Dolomites, cun tröc corёc che nes mostra les tapes plü importantes.

Infurmaziuns: www.museumladin.it

Museum Gherdëina

L Museum de Gherdëina a Urtijëi pieta n cheder unich sun l’arpejon culturela dl raion. Culezions de curëc y minerei conta de coche l se à furmà i crëps dla Dolomites dan da passa 200 milions de ani, scultures y chiena da n iede documentea la storia dl ert’ dl ziplé dal 17ejim secul insù. Da udëi iel nce reperc archeologics y pitures de bera Ṥepl da Jumbierch y de d’autri artisć. 

Nformazions: www.museumgherdeina.it

Istituc culturai

Grafica decorativa

Tl raiun dles Dolomites él indöt trëi Istituc culturai ladins. Tl Südtirol él dal 1976 incá l'Istitut cultural ladin "Micurá de Rü", tl Trentin le Istitut cultural ladin "Majon di Fascegn" y a Suramunt le Istitut cultural ladin "Cesa de Jan".

Istitut Ladin "Micurá de Rü"

L'Istitut Ladin Micurá de Rü é gnü metü sö tres lege provinziala nr. 27 dl 31.07.1976. Ai 03.09.1977 á l'Istitut metü man ofizialmënter süa ativité. L'idea de n Istitut Ladin por i Ladins dla Provinzia de Balsan é nasciüda tl gremium dl'AGT (Arbeitsgemeinschaft Tirol). Te de plü sentades – oramai dötes tignides a Porsenú – él gnü fat fora le program dl Istitut, y an é spo stá bugn de ciafé le sostëgn dl'autorité politica por la realisaziun de chësta istituziun.

Les finalités dl Istitut é:

  • studié a livel scientifich lingaz, storia y cultura di Ladins dles Dolomites, lauran adöm cun universités y istituc spezialisá nazionai y da foradecá y cun d'atres uniuns culturales che á i medemi fins. 
  • le mioramënt dl ladin scrit y baié dess, sce ara vá, gní metü a jí en colaboraziun cun le Departimënt Educaziun y cultura ladina
  • mantigní, defëne y fá crësce la cultura, les usanzes y les tradiziuns, l'ert, le cianté di Ladins y dé forza al mantignimënt dl lingaz scrit y baié tres i mesi de informaziun, les publicaziuns, les manifestaziuns culturales
  • mëte sö n archif cun documënc, fotos y registraziuns sön vëta;
  • pité na biblioteca spezialisada por stüdi ladins;
  • renforzé le lian danter i Ladins dles Dolomites, di Grijuns y dl Friul.

Informaziuns: www.micura.it

Istitut Ladin "Majon di Fascegn"

Informaziuns: www.istladin.net

Istitut Cultural Ladin "Cesa de Jan"

Informaziuns: www.istitutoladino.org